Инима армянэ а Нистренией

Ла сфыршитул секолулуй ал XVIII-ля, дупэ че ау девенит парте а Империулуй Рус даторитэ политичий ынцелепте а Екатериней чя Маре, територииле нистрене ау фост дескисе пентру репрезентанций май мултор попоаре. Принтре ей ау фост ши армений, каре, фуӂинд де пе територииле субордонате Империулуй Отоман, с-ау букурат де адэпост пе плаюл ностру кытева секоле ын урмэ. Ын кэутаря либертэций ши посибилитэций де а мунчи ын паче, ачештя ау гэсит аич рефуӂиу ши, ын челе дин урмэ, о адевэратэ касэ, скриинд история алэтурь де челелалте националитэць дин Нистрения. Сприжининду-се речипрок ши пэстрынду-шь традицииле, негусторий ши артизаний армень ау дескис магазине ши ау формат фрэцие.

Унул динтре принчипалий инспираторь ши организаторь ай стрэмутэрий арменилор (сау «хайерь» прекум се нумяу ей ыншишь) а фост Архиепископул ши май тырзиу Патриархул Тутурор Арменилор Иосиф Аргутинский. Яр даторитэ Алтецей Сале Григорий Потьомкин, ей ау девенит парте а локалничилор, пэстрынду-шь крединца ши култура. Ын 1792 Екатерина чя Маре а емис ун декрет де ынфиинцаре а орашулуй Григориопол, каре, конформ уней версиунь, а фост нумит ын чинстя сфынтулуй Григорий — луминэторул тутурор арменилор. Стема ноулуй ораш а репетат, ын маре мэсурэ, стема Регатулуй Арменией.

Григориополул пэстрязэ мемория деспре локуиторий сэй ренумиць де ориӂине армянэ. Унеле стрэзь ау фост нумите ын чинстя ачестора. Де екземплу, Артьом Хазеров — кофетар де професие, ын периоада советикэ а фондат ла Григориопол ун ателиер де халва, продукынд челе май буне дулчурь дин реӂиуне. Деачея пентру министрул културий ал УРСС, Екатерина Фурцева, ел а препарат ку маре плэчере ун кош коместибил ку трандафирь дин карамелэ. Уна динтре стрэзиле орашулуй ши библиотека чентралэ поартэ нумеле скриитоарей советиче (нэскутэ ла Григориопол) — Мариетта Шагинян. Яр страда Ленин ера куноскутэ ла ынчепул сек. ХХ суб нумеле де Арменяскэ.

Армений, фиинд примий каре ау прокламат крештинисмул ка релиӂие де стат ла ынчепутул сек. ал IV-ля, ау пэстрат ачастэ крединцэ де-а лунгул историей лор. Орьунде се стабиляу ку траюл ей ынэлцау кыте о бисерикэ.

Даторитэ чиркумстанцелор историче, територииле нистрене де-а лунгул секолелор ау фэкут парте дин диферите стате, чея че а инфлуенцат ши асупра вьеций комунитэцилор армене. Де екземплу, ын нордул цинутулуй, пе територииле каре фэчяу парте дин Речь Посполита, армений ау практикат католичисмул. Астфел ла Рашков, районул Каменка, с-а формат о комунитате армяно-католикэ. Пе локул уней модесте конструкций дин лемн армений ау ридикат о бисерикэ маестоасэ дин пятрэ ын чинстя Сфынтулуй Каетан.

Астэзь мажоритатя арменилор нистрень, инклусив десченденций колоништилор де ла сфыршитул секолулуй ал XVIII-ля ши ынчепутул секолулуй ал XIX-ля, апарцин бисеричий апостоличе армене. Традицииле сале диферэ де челе але бисеричий ортодоксе прин регула де а експуне парциал сау делок икоане ын бисеричь. Ун лок спечиал ыл окупэ кручиле де пятрэ ку диверсе орнаменте, нумите «хачкарь».

Ка атаре алфабетул армян уник а фост креат ла ынчепутул сек.V. Де атунч, кувынтул скрис й-а ажутат пе тоць армений сэ-шь пэстрезе култура, история ши крединца. Лимба армянэ аре о капачитате уникэ де а експрима челе май субтиле емоций, де ла о букурие немэрӂинитэ пынэ ла о дурере профундэ. Ши аич, пе малуриле Ниструлуй, пэстрынду-шь лимба матернэ, армений ау гэсит ун терен комун ку репрезентанций алтор културь, девенинд парте а Нистренией мултинационале. Ачест лукру поате фи урмэрит май алес ын букателе традиционале арменешть, ку прэжитурь ши коптурь дин чел май субцире «лаваш» пе ла меселе де сэрбэтоаре. Долмауа арменяскэ се асямэнэ мулт ку сармалеле молдовенешть прегэтите ку фрунзе де вицэ-де-вие. Ла фел ши кебабул люля прэжит пе фригэруй есте о версиуне а мититеилор. Бастурма ши сужук сынт деличий дин карне ускатэ, яр гота — дулчурь традиционале арменешть. Ла меселе де сэрбэтоаре рэсунэ мелодий аутентиче арменешть, акомпанияте де ун «дудук» армян – инструмент музикал конфекционат дин лемн де каис.

Комунитатя армянэ, ка ши челелалте националитэць, а трекут ши еа прин мулте моменте греле де вяцэ. Ачест лукру не ынвацэ сэ симцим дуреря ын мод деосебит ши сэ прецуим сприжинул речипрок атунч кынд не ловеште душманул. Ын Мареле Рэзбой пентру Апэраря Патрией, армений ау луптат алэтурь де ынтрегул попор советик ымпотрива нацисмулуй. Аша с-а ынтымплат ши ын 1988, кынд, дупэ кутремурул девастатор дин Армения, четэцений советичь ау сэрит ын ажутор. Ын аний 1990, пе малуриле Ниструлуй, армений алэтурь де алць нистрень с-ау ридикат пентру а не апэра пэмынтул.

Ын Нистрения култура армянэ ну с-а штерс ын тимп. С-а цесут армониос ын дестинул комун ал републичий ноастре мултинационале. Пэстрынд моштениря стрэмошилор де-а лунгул секолелор, армений ау девенит о парте интегрантэ а попорулуй нистрян унит, ымпэртэшинд валориле сале комуне, доринца пентру паче ши респект речипрок.

Ирина Платика